Nón lá và thiếu nữ Việt



"Nón nầy che nắng che mưa, Nón nầy để đội cho vừa đôi ta” (Ca dao) Có rất nhiều biểu tượng cho nét duyên dáng của thiếu nữ Việt, chúng ta đều biết thế, nhưng cái đặc thù ngộ nghĩnh nhất là cái nón lá. Nón lá giản dị đến mức nó không có tên, vì vậy từ “nón lá” trở thành cái tên của nó. Ngay cả người ngoại quốc, khi nghe nói đến “nón lá”, họ đều biết nó là cái nón lá Việt Nam. Vào thời xa xưa, nón lá không giản dị như nón ngày nay. Mỹ thuật nước ta vốn thiên về hình thức biểu tượng, vì vậy dù là chiếc nón, nó cũng phản ảnh đặc tính này. Tổng quát ta có thể nhận diện nón qua ba khuynh hướng đặt tên cho nón. Một là đặt tên theo “địa vị xã hội” của nó, như: nón cu li dành cho dân làm phu, nón chóp thuộc giới quan lại, nón dấu của lính tráng… Khuynh hướng thứ hai là đặt tên theo nơi sản xuất như: nón Huế, nón Nghệ, nón Chuông… Cách đặt tên thứ ba là dựa theo chức năng, như: nón cạp dùng trong việc tang chế, nón thúng dành cho các bà bán hàng chợ... (1) Ngày nay, giai tầng xã hội đã đổi mới, nón lá chỉ còn một dạng và hầu như chỉ dành cho phái nữ. Tuy nhiên vì đặc tính phổ quát, nó vẫn xứng đáng để được coi là chiếc nón quốc gia (national hat).


This image has been resized. Click this bar to view the full image. The original image is sized 640x421.


Nón lá trong cuộc sống người Việt.
Nón lá bây giờ có màu trắng, thân nhẹ nhàng, hình dáng đơn sơ, và mang nhiều âm tính. Vì nó hòa hợp với nét trong sáng của thiếu nữ, nên vô hình trung nón lá trở thành nét đặc thù của cô gái Việt.


Nhìn cô thiếu nữ đội nón lá ở trên, hầu như ta thấy nổi bật là đôi mắt, nụ cười, và màu áo. Mộng ảnh có thể khiến ta bật ra câu hát: “Anh nhớ trước đây dáng em gầy gầy. Dịu dàng nhìn anh đôi mắt long lanh” (Lê Trọng Nguyễn). Hay một chút mơ màng “Mơ khách đường xa khách đường xa. Áo em trắng quá nhìn không ra” (Hàn Mạc Tử). Nhưng hai mối cảm xúc trên đều không có hình ảnh chiếc nón lá. Đó là điểm đáng nói, bởi vì ngoại hình của nón quá sơ sài đến mức không có gì để nói. Nó như tờ giấy trắng làm lộ ra những nét đẹp vẽ trên giấy. Nón lá có mặt nhưng là một khoảng trống chỉ cốt để gợi lên sự tĩnh lặng bình an của tâm hồn. Vì vậy chính chiếc nón lá trống không đó mới nói lên nhiều nhất.


Có lẽ bạn nghĩ là người đẹp là do nhan sắc của người, chẳng phải do chiếc nón. Bạn có thể cho là tôi đã trừu tượng hóa vấn đề. Nhưng cô thiếu nữ trong hình trên không lộ mặt, bạn muốn chiêm ngưỡng nhan sắc cũng không được. Tuy nhiên ai cũng thấy cô gái rất đẹp. Không những đẹp mà còn có chất thơ. Một vẻ đẹp hoàn toàn Việt Nam với chiếc nón lá, mái tóc thề, chiếc áo dài, và vóc dáng gầy gầy. Không ai ngờ vẻ đẹp lại ở chỗ chiếc nón lá che kín mặt. Bởi vì nón đã nói lên đặc tính e lệ và dễ mắc cở của cô gái Việt. Thiếu nữ Việt dùng nón lá che mặt để tránh cái nhìn của người lạ. Tất cả dáng điệu khiêm nhu đó tạo nên ấn tượng về sự duyên dáng. Tuy nhiên chúng ta chỉ thấy nét duyên dáng này khi chúng ta có óc sáng tạo vì vẻ đẹp của cô thiếu nữ giấu mặt hàm chứa giai điệu thơ nhạc nhưng chưa có lời. Ta phải sáng tạo ra lời thơ cho bài nhạc. Quí bạn đã thấy đó, chúng ta cảm nhận vẻ đẹp không qua những ảo tưởng hay cách diễn tả trừu tượng, nhưng rất thật.


Nón lá, dĩ nhiên để che nắng mưa, nhưng còn để che mặt, để quạt, để múc nước, để đựng hoa rơi, để hứng trái cây, để lót mông ngồi, và chỉ cốt để trang điểm. Nhan sắc tạo ra một ảo tưởng. Khi chúng ta có thể bỏ ra ngoài nhan sắc ảo mộng ngoại diện, cái gì còn lại mới là cái sự thật. Cái thật sự đó là cái nón lá và chiếc áo dài. Có thể nói nét dịu dàng duyên dáng của thiếu nữ Việt chỉ có khi đi kèm với chiếc nón lá. Nếu có thể đưa ra một so sánh, tôi nghĩ, câu ca dao “trúc xinh trúc mọc bờ ao” là một hình ảnh cụ thể nhất. Cây trúc chỉ đẹp khi mọc